Tijdgeest verandert snel, opletten geblazen


Er hangt verandering in de lucht. In de meeste recente verkiezings- programma’s werd gepleit voor een grotere overheidssector. Zelfs de VVD wil een sterke overheid. De publieke sector maakt bijna de helft uit van onze economie. Daar kan kennelijk nog wel wat bij. Waarom zo veel bestedingen overlaten aan de burger als de overheid weet wat goed voor ons is?

En als het niet direct via de overheidsbegroting gaat, dan maar indirect. Topambtenaar Bernard ter Haar schreef op deze site onlangs: “Het is van belang dat het private leiderschap dat van de overheid ondersteunt.” 

In Amerika heeft president Biden razendsnel een reeks hervormingsvoorstellen gedaan, variërend van belastingverhoging voor gezinnen met hogere inkomens en vermogens tot sociaal beleid en grootscheepse investeringen in de infrastructuur. Soms wordt Biden zelfs vergeleken met FDR. Dat lijkt mij nogal overdreven. Roosevelt opereerde in een depressie, Biden in een herstellende economie. Ik zou Biden’s voorstellen eerder vergelijken met de spraakmakende vier hervormingsvoorstellen die ooit door het kabinet-Den Uyl werden gelanceerd. 

“Collectiviseren”

Dat kabinet viel in 1977 uiteindelijk over de ‘grondpolitiek’, een voorstel om de overheid voorkeursrecht te geven bij grondtransacties. De staat moest grond kunnen kopen tegen de gebruikswaarde (die vaak veel lager was dan de marktwaarde). De vooruitgang die momenteel bepleit wordt, lijkt erg op een terugkeer naar die tijd. Afgelopen week schreef Hans Stegeman, hoofdstrateeg bij Triodos Investment Management: “we zouden in Nederland nog meer privégrond moeten collectiviseren (…) waardoor we steeds verder terugkeren naar hoe het ooit was: grond als gemeenschapsgoed”.

Hij schreef dat niet in De Groene Amsterdammer of Vrij Nederland, maar in Het Financieele Dagblad. Als ik het mij goed herinner betoogt Rutger Bregman in zijn beok “De meeste mensen deugen” dat veel problemen zijn veroorzaakt door privé-eigendom. Mijn directe reactie op Stegeman en Bregman is dat de waarlijk indrukwekkende verbetering van de levensstandaard in de laatste paar eeuwen is gekomen nadat en doordat persoonlijk bezit mogelijk werd. 

Degenen die pleiten voor vergaande hervormingen schetsen doorgaans een beeld van onze wereld waarin verschrikkelijk veel misgaat. Ik wil de uitdagingen niet bagatelliseren, maar laten we ook onderkennen dat de mensheid enorme successen boekt. Zo is de levensverwachting de afgelopen decennia wereldwijd enorm gestegen, zijn armoede en kindersterfte spectaculair gedaald, gaan veel meer kinderen naar school, zijn meer vrouwen in het arbeidsproces actief en in landen waar mensen het zich kunnen veroorloven is de zorg om milieu en omgeving fors verbeterd, getuige, bijvoorbeeld, de sterk verbeterde kwaliteit van het rivierwater en de lucht in ons eigen land.

Geweren en heropvoedingskampen

Een grotere en sterkere overheid, het bedrijfsleven dat aan de leiband van de overheid loopt, zoveel mogelijk collectief bezit en zo min mogelijk marktwerking. De laatste keer dat dat op grote schaal is geprobeerd in Europa moesten de mensen 'binnen gehouden' worden met muren, prikkeldraad en geweren. Niet alleen benodigde dat systeem steeds verdergaande beperkingen van menselijke vrijheden, ook de levensstandaard ontwikkelde zich dramatisch veel slechter dan bij de kapitalistische buren.

Chinese beleidsmakers staan wel de nodige marktwerking toe en leveren zo een sterke stijging van de levensstandaard maar houden de samenleving in een ijzeren greep met moderne hulpmiddelen, zoals camera’s voor gezichtsherkenning, de totale controle op het internet en hier en daar een heropvoedingskamp.

De toeslagenaffaire en het trage vaccinatieproces, om maar eens wat recente zaken te noemen, wekken niet direct het vertrouwen dat we van nog meer overheid gelukkiger worden. En de discussies rond biomassa, kernenergie en ‘van het gas afgaan’ rechtvaardigen de twijfel of het bedrijfsleven maar het best alle overheidsinitiatieven blind kan volgen.

De tijdgeest ontwikkelt zich in een richting en tempo die mij vrees en pessimisme inboezemen. Valerius wist het al: “O Nederland, let op u saeck”.

Han de Jong is voormalig hoofdeconoom van ABN Amro en momenteel ondermeer huiseconoom bij BNR. Hij schrijft wekelijks voor Fondsnieuws over economie en markten. Meer informatie over zijn visie kunt u lezen op Crystal Clear Economics.