Tirade over financiële kwetsbaarheid


Wat nu volgt is een tirade die ik met een zekere regelmaat afsteek. Heus, ik probeer me zoveel mogelijk in te houden, maar dat is me dit keer toch weer niet gelukt. Excuses. Prinsjesdag. En ja hoor, daar waren ze weer: lange balansen!

De Nederlandse economie kenmerkt zich door ‘lange balansen’ bij gezinnen en dat impliceert een grote kwetsbaarheid. Daar moeten we dus iets aan doen. Dit keer was het staatssecretaris Hans Vijlbrief van Financiën die het erover had. 

Die balansen zijn vooral zo lang door het pensioenvermogen en de waarde van het woningbezit. De lengte van de balansen is natuurlijk helemaal geen probleem. Het probleem is de illiquiditeit van de activa en de verhouding eigen- en vreemd vermogen aan de passivakant.

Meer sparen is het devies

Nederlandse gezinnen hebben in internationaal perspectief inderdaad zeer veel (bruto)schuld, vooral hypothecair. Bij een economische terugval stijgt de werkloosheid en dan kunnen gezinnen in de problemen komen. De oplossing die de beleidsmakers steevast zoeken is het ontmoedigen van het aangaan van schuld door de hypotheekrenteaftrek te verminderen, door hypotheekverstrekking aan striktere voorwaarden te onderwerpen en door bijvoorbeeld aflossingsvrije hypotheekvormen te ontmoedigen. 

Meer sparen is aldus het devies. Dat was na de "Great Financial Crisis" van 2008 ook al het devies voor banken die hun buffers moesten verhogen. Snel na de crisis was het ook het devies voor de overheid die uiteindelijk overschotten op de begroting creëerde. O ja, ook pensioenfondsen moesten en moeten meer sparen door premies te verhogen of verplichtingen te korten omdat de dekkingsgraden onder druk kwamen, en nog altijd staan. Ook op kleinere schaal moet er meer gespaard worden. Enkele jaren geleden werden zelfs Verenigingen van Eigenaren verplicht buffers aan te leggen. 

We leven heus niet boven onze stand

Nu heb ik niets tegen buffers, echt niet. Dat banken hun buffers de laatste tien jaar hebben vergroot, is bijvoorbeeld uitstekend. Maar als we met ons allen zoveel meer moeten sparen, moet je wel concluderen dat we lang schromelijk boven onze stand hebben geleefd. Het omgekeerde is echter het geval. Ik weet dat ik hier stroom- en voorraadgrootheden wat door elkaar haal, maar dat tast het betoog niet fundamenteel aan.

Nederland heeft al decennialang overschotten op de lopende rekening van de betalingsbalans. En dat zijn niet zomaar wat overschotjes, néé, die belopen al jaren een kleine 10 procent va het bbp. Dat is wat we jaarlijks meer aan inkomen genereren dan we uitgeven, kortom ons jaarlijkse nationale spaarsaldo. Er zijn weinig landen in de wereld met een vergelijkbaar nationaal spaarsaldo. We leven chronisch beneden onze stand. En dan maar roepen dat we nog meer moeten sparen. Het is om gek van te worden. 

Pure symptoombestrijding

Nederlandse gezinnen worden gedwongen enorme bedragen te sparen in pensioenfondsen. Die bezittingen staan strikt genomen wel op de balans, maar zijn totaal illiquide. Mede doordat de overheid een fenomenaal woningtekort heeft laten ontstaan, is de marktwaarde van dat woningbezit onnodig toegenomen, wat noodzaakt tot schuldopbouw. Dan is ook de rente tot historische laagte gedaald, wat schuldopbouw faciliteert en betaalt een spaarder via de vermogensrendementsheffing al snel een marginaal belastingtarief op rente-inkomsten van meer dan 100 procent. Het ontmoedigen en onmogelijk maken van schuldopbouw is pure symptoombestrijding. Ga in hemelsnaam iets aan de onderliggende oorzaken doen.

Als je je zorgen maakt over de schulden van mensen, moet je dan ook niet kijken naar wat er met de bezittingen gebeurt? We hebben een collectief pensioenvermogen dat richting de 200 procent van het bbp gaat. Geaggregeerd gezien hebben gezinnen veel (bruto)schuld met het (overgewaardeerde?) woningbezit als onderpand om te beleggen via pensioenfondsen. Die beleggen vervolgens, pak hem beet, de helft van hun vermogen in vastrentende waarden om het vermeende renterisico af te dekken.

Het verwachte rendement daarop ligt niet ver boven de 0 procent, misschien is het zelfs negatief en nagenoeg zeker is het lager dan de hypotheekrente die gezinnen betalen. Dit begint aardig op een slecht gerund hedgefonds te lijken. Sterker nog, een grotere collectieve waanzin en zelf-georganiseerde kwetsbaarheid is nauwelijks voorstelbaar. Waarom heeft niemand het daarover gehad de afgelopen week?

Pfff, dat ben ik weer even kwijt. 

Han de Jong is voormalig hoofdeconoom van ABN Amro. Hij schrijft wekelijks voor Fondsnieuws over economie en markten. Meer informatie over zijn visie kunt u lezen op Crystal Clear Economics.