Van Agenda NL-2030 werd ik heel blij


Ik geef het eerlijk toe. Als ik in mijn baan bij ABN Amro naar Den Haag moest, keek ik vaak wantrouwend naar de kantoortorens die opdoemen als je vanaf de A4 de A12 indraait. ‘Hoeveel ambtenaren zitten daar wel niet en wat doen die in hemelsnaam allemaal’, dacht ik dan. Omgekeerd ging het ook vaak zo.

Ik ben een aantal keren te gast geweest als spreker op bijeenkomsten bij de Rijksacademie van het ministerie van Financiën. Het publiek en de organisatoren bestonden altijd volledig uit ambtenaren. De ontvangst die ik er kreeg, was uiteraard altijd correct, maar vooral opmerkelijk afstandelijk, bijna alsof ik een buitenaards wezen was. Hoewel ik bij DNB altijd een warm onthaal heb gekregen, is de wereld van centrale bankiers toch ook bijzonder.

Inherente spanning

In 2019 mocht ik een keer spreken op een bijeenkomst van centrale bankiers en academen in Frankfurt. Alle sprekers werden geïntroduceerd door hun CV op te sommen. Ik werd slechts geïntroduceerd als ‘de enige spreker die nooit bij een centrale bank had gewerkt’. Wat ik wel had gedaan was kennelijk sowieso onvoldoende om dat gemis te compenseren. Er zal wel het nodige aan te merken zijn op de houding van mensen die bij banken werken, zoals ik, maar in mijn beleving zijn centrale bankiers, ondanks mijn fijne ervaringen met DNB, als groep onderling wel erg tevreden met elkaar.

Waar gaat dit over, denkt u wellicht? Ik leg het uit. We leven in een kapitalistische economie. Het prijsmechanisme is het leidende allocatiemechanisme. Dat is prima, want er is geen mechanisme dat ooit meer materiële welvaart heeft voortgebracht. De markt is echter niet zaligmakend. In sommige situaties kan het prijsmechanisme niet werken of leidt het tot uitkomsten die niet aanvaardbaar zijn.

Er zit veel inherente spanning in een markteconomie. Concurrentie is goed, maar niet altijd leuk. Het systeem kan niet functioneren als er te veel mensen buiten de boot vallen en gedesillusioneerd raken. En dat laatste is nou precies het probleem.

De overheid voor ons allen

Pakweg 100 jaar geleden waren er vooruitstrevende ondernemers die zich het lot van hun personeel aantrokken en maatschappelijke verantwoordelijkheid pakten door te zorgen voor huisvesting, gezondheidszorg en onderwijs. Dat de overheid dat later overnam zodat het voor alle werknemers gold, was positief. Negatief was dat er vervolgens een instelling ontstond van ‘ieder voor zich en de overheid voor ons allen’. Overheid, bedrijfsleven en samenleving zijn complementair, elk met hun eigen rol in onze markteconomie.

Vooral de laatste veertig jaar is er tussen deze partijen helaas steeds meer wantrouwen ontstaan, zoals ik boven heb beschreven aan de hand van eigen ervaringen en waaraan ikzelf ook schuldig ben. Voeg daar nog aan toe hoe diverse affaires laten zien dat de overheid vaak te weinig respect heeft voor de bevolking of hoe proteststemmen bij referenda en verkiezingen een uiting zijn van wantrouwen jegens de overheid.

Heel erg blij

Vorige week publiceerden VNO-NCW en MKB-Nederland hun Agenda NL 2030, Ondernemen voor Brede Welvaart. Ik word heel erg blij van dat document. Het is mijns inziens een eerste en uitstekende aanzet om dat wederzijdse wantrouwen te doorbreken. Ex-Unilever baas Paul Polman zei jaren geleden al: “businesses cannot succeed in societies that fail”. 

Een sterke economie met een eerste nadruk op groei is het uitgangspunt, maar de hele samenleving moet mee kunnen delen in die groei. VNO-NCW/MKB-Nederland geeft aan dat werkgevers meer maatschappelijke verantwoordelijkheid willen nemen, niet uit altruïsme maar uit realisme en een welbegrepen eigenbelang.

Volgens een artikel in het FD leest het document als het verkiezingsprogramma van de PvdA. In de Telegraaf schreef Martin Visser een wat zure column waarin hij het document juist bekritiseert omdat er niet in staat dat topbeloningen moeten worden ingeperkt. 

Die reacties zijn jammer. Ze zijn een uiting van dat ingebakken wantrouwen waarmee we dreigen vast te lopen. Ze gaan compleet voorbij aan het feit dat het document een ingrijpende en moedige verandering is van de strategische visie van de werkgevers, die nou niet direct bekend staan om zulke radicale koerswijzigingen. 

Ik hoop dat andere stakeholders de hiermee aangezwengelde discussie over onze economie en onze samenleving constructief zullen aangaan.

Han de Jong is voormalig hoofdeconoom van ABN Amro. Hij schrijft wekelijks voor Fondsnieuws over economie en markten. Meer informatie over zijn visie kunt u lezen op Crystal Clear Economics.