Negatieve rente helpt ook niet


Protesten tegen langer werken, China sluipt de zuidkant van de EU in, de gele hesjes, de anti-immigratiebewegingen, de opkomst van populistische partijen en een overspannen huizenmarkt….wat hebben die in vredesnaam met elkaar te maken? It is the euro, stupid!

De euro trekt Europa uit elkaar in plaats dat het ons aan elkaar verbindt. Zonder de mogelijkheid voor een land om haar munt te devalueren (Turkije kan zich wel aanpassen, maar Griekenland niet!) en haar economie aan te passen aan veranderende concurrentieverhoudingen loopt het vast. Loonsverlaging zou helpen, maar is praktisch en psychologisch zeer moeilijk uitvoerbaar. Tegelijk ontbreekt het bij de verliezers vrijwel altijd de financiële ruimte om een eigen fiscaal beleid te voeren. Zo ontstaat regionale werkloosheid en armoede, die populistische partijen in het zadel helpen: in het zuiden met de roep om extra geld en een basisinkomen; in het noorden met een anti-immigratiebias.

Slechts het monetaire beleid van de ECB blijft dan nog over. Dat moet dan vervolgens met grote kracht worden ingezet en dat hebben we geweten. De extreem lage, vaak negatieve rentes, die hiervan het gevolg zijn, pakken desastreus uit voor pensioenfondsen, vooral als die met rigide meetlatten werken zoals een rekenrente, die is gebaseerd op de marktvergoeding voor de laagst renderende asset class (obligaties). Had men deze gebaseerd op de lange termijn opbrengsten voor aandelen, infrastructuur, private debt, etc, dan hadden we heus die pensioenleeftijd niet zo ver omhoog hoeven te schroeven. En hadden de recente stakingen achterwege kunnen blijven. Net zoals de kortingen op het pensioen, die nog steeds dreigen.

Ook hadden we China op een afstand kunnen houden. Door het falen van de monetaire unie sneuvelen de zwakste broeders eerst: Griekenland verkocht de haven van Piraeus al aan China en inmiddels dreigt China ook de geldschieter voor Italië te worden. De euro heeft het land uitgeput en ik vermoed dat Portugal en Spanje op termijn ook wel zullen volgen. Zo trekt de euro onze Europese politieke eenheid en stabiliteit uit elkaar. Geleidelijk zal China Zuid-Europa opkopen of omkopen, het verschil is marginaal.

Bij Frankrijk is de pijn van het gebrek aan concurrentievermogen hetzelfde, maar komt het op een  andere manier naar buiten. Het land zit al 10 jaar fiscaal klem en verhoogde telkens de belastingen en sociale lasten. Zo holde ze haar concurrentiepositie nog verder uit. Het internationale bedrijfsleven sloot daarom al veel fabrieken in Frankrijk, zet zoals in België en Italië trouwens.

De lagere middenklasse trekt dat niet meer en komt in opstand. Ze denken dat het komt door Macron of diens voorgangers, maar het is gewoon de euro, die het land in een keurslijf duwt, waar het niet meer uitkomt als het niet meer mag devalueren. Nu hoopt men op een nieuw bestedingspact, samen met Duitsland, om de Europese budgetregels te omzeilen. Merkel’s opvolgster is daar al voor gaan liggen en Wopke gaat dat natuurlijk ook nog doen. De eurozone is dus vastgelopen.

Intussen is het monetair arsenaal van de ECB vrijwel uitgeput. Na die TLTRO’s, een paar jaar extra gratis geld voor vooral zuidelijke banken, wordt openlijk gediscussieerd over een negatieve rente en over de nadelen, die dat kan hebben voor banken. Maar feitelijk zijn de gevolgen daarvan veel verstrekkender. Het raakt onze huizenmarkt, onze pensioenen, het zorgt voor nog meer spanning op de arbeidsmarkt, het raakt het immigratievraagstuk, kortom, ook een rente van -1%, -2% of -5% lost het fundamentele probleem van de eurozone niet op.

De landen binnen de eurozone lopen qua concurrentiekracht structureel uit elkaar en uiteindelijk zal de monetaire unie rond de euro uit elkaar vallen. Tenzij politici, vlak voordat ze die enorme afgrond op zich af zien komen, nog gauw besluiten om alle schulden onder een gemeenschappelijke Europese noemer te brengen. Maar ik vermoed dat daar geen draagvlak voor zal zijn.

Het wordt dus een keer ‘einde oefening’, want het was natuurlijk al een heel gewaagd experiment. Iets meer spreiding buiten de eurozone zou mijn advies zijn voor de komende jaren. Maar met onze vergevingsgezinde oosterburen, die Europa coûte que coûte willen ‘redden’, kon deze lijdensweg nog wel eens langer duren dan gezond voor ons is.

Wouter Weijand is chief investment officer bij Providence Capital in Bussum.